Trzy Miasta. ⛵ Po drugiej stronie Grand Harbour

Na Trzy Miasta patrzyłam z murów Valletty: po drugiej stronie Grand Harbour wyglądają jak makieta, z fortami, kopułami i jachtami w marinie. Wystarczy wsiąść na prom i przepłynąć port – to tutaj zaczęła się historia joannitów na Malcie.

Birgu (Vittoriosa): co zobaczyć

Kiedy joannici przybyli na Maltę w 1530 roku, zamieszkali właśnie w Birgu. Valletty jeszcze nie było, dlatego pałace, kościoły i forty są tu znacznie starsze niż w stolicy. Po zwycięskim oblężeniu 1565 roku wielki mistrz La Valette nadał miastu nazwę Civitas Vittoriosa, czyli „Miasto Zwycięskie”. Dziś używa się obu nazw.

Kościół św. Wawrzyńca był kościołem konwentualnym zakonu, zanim rycerze przenieśli się do Valletty. Obecny budynek zaprojektował Lorenzo Gafà, a stawiano go w latach 1681–1697. W kaplicy św. Józefa przechowywane są kapelusz i miecz La Valette’a. Tego samego, od którego nazwiska pochodzi nazwa stolicy.

Fort St Angelo, który przyjął 69 trafień

Fort St Angelo jest starszy niż cała Valletta. Zaczynał w 1274 roku jako „Castrum Maris”, czyli zamek morski. Po 1530 roku joannici urządzili tu kwaterę główną, a w 1565 roku fort odegrał kluczową rolę w Wielkim Oblężeniu. Dużo później przyszła Royal Navy. Od 1906 roku było tu dowództwo jej Floty Śródziemnomorskiej, które zostało aż do marca 1979 roku. W II wojnie światowej fort przyjął 69 bezpośrednich trafień. I stoi.

Dziś zobaczysz centrum interpretacji z makietami, dawną artylerię i panoramę Grand Harbour. Górną część z Pałacem Magistralnym, donżonem i kaplicą św. Anny od 1998 roku dzierżawi Zakon Maltański. Zwiedzający też tam wejdą, na mocy porozumienia z zakonem.

Pałac Inkwizytora

W 1574 roku przybył tu pierwszy inkwizytor. Święta Inkwizycja urzędowała w tym pałacu przez ponad 224 lata. Dziś to muzeum domu historycznego i narodowe muzeum etnograficzne. Trasa prowadzi przez kuchnię i sale piano nobile do pomieszczeń Świętego Oficjum: sali trybunału, sali tortur i więzienia. Salony i cele pod jednym dachem. W środku uważaj na nierówne posadzki, słabe światło i niskie drzwi.

• Godziny: wt.–niedz. 9:00–17:00 (ostatnie wejście 16:30), w poniedziałki zamknięte – latem i zimą tak samo.
• Bilety: dorośli 6 €, młodzież 12–17 lat, seniorzy i studenci 4,50 €, dzieci 6–11 lat 3 €.

Malta at War Museum i schron z 1940 r.

W 1940 roku policja wykuła w skale pod XVIII-wiecznymi koszarami Couvre Porte duży schron przeciwlotniczy. Chronił setki rodzin. Dziś to część muzeum fundacji Wirt Artna: na górze jest 9 galerii i film „Malta GC”, a schron czeka pod spodem.

• Bilet z oprowadzaniem i audioprzewodnikiem: 14 €, seniorzy 12 €, dzieci 5–15 lat 7 €, rodzina 28 €.
• Godziny według fundacji: pon.–sob. 9:30–17:30 (ostatnie wejście 17:00), w niedziele zamknięte. Visit Malta podaje inne godziny, więc sprawdź je przed wizytą.

Senglea (Isla) i strażnica, która widzi i słyszy

L-Isla znaczy po maltańsku „wyspa”. Tyle że Senglea leży na półwyspie. W połowie XVI wieku umocnił ją wielki mistrz Claude de la Sengle, stąd nazwa. W 1565 roku od lądu bronił jej Fort St Michael, a od strony zatoki Fort St Angelo. Senglea wytrzymała. La Valette nadał jej potem tytuł Città Invicta, „miasto niezwyciężone”. Prawie cztery wieki później, w II wojnie światowej, zniszczeniu uległo tu ponad 75% budynków.

Na samym cyplu jest ogród Gardjola (znany też jako Safe Haven Gardens), założony w 1551 roku z polecenia de la Sengle’a. Na końcu bastionu stoi wieżyczka strażnicza il-Gardjola z wyrzeźbionym okiem, uchem i żurawiem, symbolami czujności. Łacińska inskrypcja zapewnia mieszkańców portu, że mogą spać spokojnie, bo wieża czuwa. Z cypla widać Vallettę, wejście do Grand Harbour i Fort St Angelo. Ogród jest otwarty codziennie. Godziny sprawdź na miejscu.

1

2

3

4

1: Zatoka przy nabrzeżu Birgu, fot. Fadi Al Shami / Unsplash, 2: Flaga Malty nad budynkiem w Vittoriosie, fot. Alexander Psiuk / Unsplash, 3: Wąska uliczka w Birgu, fot. Anna Holodna / Unsplash, 4: Strażnica Gardjola z okiem w Senglei, fot. Jean Vella / Unsplash

Cospicua (Bormla) i Kalkara z Fortem Rinella

Cospicua to największe z Trzech Miast i to tu przypływa prom z Valletty. Skąd taka nazwa? Joannici chcieli uczcić wyróżniającą się (ang. conspicuous) postawę mieszkańców podczas oblężenia 1565 roku. Zobaczysz tu kolegiatę Niepokalanego Poczęcia i Margherita Lines – umocnienia, które jako jedyna część starej Cospicui przetrwały II wojnę światową.

Tuż obok leży Kalkara, nazywana czasem czwartym z Trzech Miast. Ma zatoczkę zwaną English Creek i Fort Ricasoli z 1670 roku. Na cyplu Bighi, w dawnym szpitalu Royal Navy, mieści się dziś siedziba Heritage Malta.

Fort Rinella i działo 100-tonowe

Włoska marynarka kupiła osiem 100-tonowych dział. Brytyjczycy odpowiedzieli fortem: Rinellę zbudowali w latach 1878–1886, a w środku ustawili własnego giganta. 100-tonowe działo Armstronga uchodzi za największe działo odprzodowe w historii. Ładowano je i obracano hydraulicznie, z napędem parowym. Z czterech takich dział, dwóch na Malcie i dwóch na Gibraltarze, przetrwały tylko dwa. Jedno stoi tutaj, drugie na Gibraltarze.

Oprowadzają przewodnicy w strojach wiktoriańskich artylerzystów. Fort działa od poniedziałku do soboty. W niedziele jest zamknięty. Dzieci 5–15 lat płacą 7 €. Godziny i cenę biletu dla dorosłych sprawdź przed wizytą, bo strony fundacji i fortu podają różne. Autobus 3 z Valletty zatrzymuje się przy bramie fortu.

Krótka historia: Wielkie Oblężenie 1565

Zatoczki Grand Harbour, nad którymi stoją Trzy Miasta, służyły jako porty już w czasach fenickich. Najważniejsze lato przeżyły jednak w 1565 roku. W maju na Maltę uderzyła armia osmańska, około 40 tysięcy żołnierzy. Naprzeciw stanęło około 700 rycerzy i 8000 Maltańczyków. Ludność schroniła się w Mdinie i w Birgu.

Fort St Elmo po drugiej stronie portu padł po 36 dniach szturmów. 18 sierpnia przełamano dużą część umocnień, ale obrońcy się utrzymali. 8 września było po wszystkim. Ten dzień to do dziś święto państwowe, il-Vitorja. Zakon przeniósł się potem do nowej stolicy, Valletty.

Bilety: Harbour Combo, Multisite Pass i Heritage Pass

Opłaca się Harbour Combo? Jeśli idziesz do fortu i pałacu, tak: dorosły płaci 13 € zamiast 16 €.

• Harbour Combo Ticket (Heritage Malta): Fort St Angelo i Pałac Inkwizytora w jednym bilecie, ważny 30 dni. Wersja z Muzeum Morskim jest nieaktualna.
• Multisite Pass (Heritage Malta): 25 obiektów Heritage Malta plus Malta National Aquarium i Cittadella Visitors’ Centre na Gozo, ważny 30 dni od pierwszego użycia. Kosztuje 60 € (seniorzy i studenci 45 €, dzieci 30 €), rodzinny 130 €. Obejmuje Fort St Angelo i Pałac Inkwizytora, ale nie Hypogeum.
• Heritage Pass fundacji Wirt Artna: 50 € (rodzina 95 €), po jednym wejściu do 8 obiektów (m.in. Malta at War Museum i Fort Rinella), ważny tydzień od pierwszego użycia.

Birgufest, Wielkanoc i regaty

Wyobraź sobie Birgu bez latarni. W sobotę Birgufestu gaśnie oświetlenie, a uliczki rozświetla około 45 tysięcy świec. Festiwal odbywa się zwykle w pierwszej połowie października, w 2026 roku był 9–10 października. Heritage Malta otwiera wtedy wieczorem Fort St Angelo i Pałac Inkwizytora, w 2026 roku za wspólny bilet 3 €. Podobny wieczór, Museums by Candlelight, odbył się w 2026 roku także 18 kwietnia.

Obchody wielkanocne w Trzech Miastach należą do najżywszych na wyspach: figurę Zmartwychwstałego Chrystusa niesie się biegiem przez zatłoczone ulice. W Wielki Piątek po południu idą procesje z figurami Męki. W 2027 roku Wielkanoc wypada 28 marca, więcej o tym w tekście Malta w marcu. Godziny i trasy procesji w Birgu sprawdź na miejscu.

Regaty odbywają się w Grand Harbour 31 marca, w Dniu Wolności, i 8 września, w rocznicę końca Wielkiego Oblężenia. W 2026 roku Fort St Angelo był w te dni specjalnie otwarty.

Trzy Miasta z przewodnikiem i od strony wody

Z przewodnikiem przejdziesz wszystkie trzy miasta za jednym razem, a z łodzi zobaczysz mury i forty od strony wody. Ceny z GetYourGuide, październik 2026.

• Spacer z przewodnikiem po Senglei, Bormli i Birgu (start w Cospicui) (link partnerski), od ok. 87 zł – gdy chcesz przejść wszystkie trzy miasta z kimś, kto opowie ich historię.
• Ze Sliemy: rejs po porcie Valletty i wzdłuż Trzech Miast (link partnerski), od ok. 87 zł – gdy nocujesz w Sliemie i wolisz zobaczyć forty od strony wody.

Jak dojechać do Trzech Miast

Promem z Valletty przecinasz Grand Harbour i widzisz Trzy Miasta od strony wody. Z Valletty dojeżdżają tu też autobusy.

Prom odpływa z Valletty, więc to naturalna baza do zwiedzania Trzech Miast: noclegi w Valletcie na Booking.com (link partnerski). Inne bazy porównuję w tekście Gdzie spać na Malcie, a o samej stolicy przeczytasz w przewodniku po Valletcie.

Najczęstsze pytania